ملك هم چنان كه براى همه روشن است ، براى هيچ موجودى از موجودات استقلال باقى نمىگذارد و استقلال را منحصر در ذات خدا مىكند . وقتى ملك عالم و ملك آسمانها و زمين و ملك آنچه در آنها است ، از خدا باشد ديگر چه كسى از خود استقلال خواهد داشت ؟ و ديگر چه كسى و به چه وجهى از خدا بى نياز تواند بود ؟ هيچ كس و به هيچ وجه ، براى اينكه هر كسى را كه تصور كنى ، خدا مالك ذات او و صفات او و افعال او است و اگر براستى ما ايمان به اين حقيقت داشته باشيم ، ديگر بويى از استقلال در خود و متعلقات خود سراغ مىكنيم ؟ ! نه با پيدا شدن چنين ايمانى تمامى اشياء ، هم ذاتشان و هم صفاتشان و هم افعالشان ، در نظر ما از درجه استقلال ساقط ميشوند ، ديگر چنين انسانى نه تنها غير خدا را اراده نميكند و نمىتواند غير او را اراده كند و نميتواند در برابر غير او خضوع كند ، يا از غير او بترسد يا از غير او اميد داشته باشد يا به غير او به چيز ديگرى سر گرم شده و از چيز ديگرى لذت و بهجت بگيرد يا به غير او توكل و اعتماد نمايد و يا تسليم چيزى غير او شود و يا امور خود را به چيزى غير او وا بگذارد . و سخن كوتاه اينكه : چنين كسى اراده نمىكند و طلب نمىنمايد ، مگر وجه حق باقى را ، حقى كه بعد از فناى هر چيز باقى است ، چنين كسى اعراض نمىكند مگر از باطل ، و فرار نمىكند جز از باطل ، باطلى كه عبارت است از غير خدا ، چون آنچه غير خداست فانى و باطل است ، و دارنده چنين ايمانى براى هستى آن در قبال وجود حق كه آفريدگار اوست وقعى و اعتنايى نمىگذارد . و نيز در كلام مجيدش آمده : ( اللَّه لا إِله إِلَّا هُوَ ، لَه الأَسْماءُ الْحُسْنى ، اللَّه كه جز او معبودى نيست ، اسمايى نيكو دارد ) ، « 1 » و نيز آمده : ( ذلِكُمُ اللَّه رَبُّكُمْ ، لا إِله إِلَّا هُوَ ، خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ ، اينك اللَّه است كه پروردگار شماست معبودى جز او كه خالق هر چيز است نيست ) ، « 2 » و نيز آمده : ( الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه ، خدايى را كه هر چه را آفريد نيكويش كرد ) « 3 » و آمده كه : ( وَعَنَتِ الْوُجُوه لِلْحَيِّ الْقَيُّومِ ، همه وجوه در برابر حى قيوم خاضع است ) « 4 » ، و فرموده : ( كُلٌّ لَه قانِتُونَ ، همه در طاعت وىاند ) « 5 » ، و فرموده : ( وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاه ، پروردگارت قضا رانده كه جز او را نپرستيد ) « 6 » و نيز فرموده : ( أوَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ ، أَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ؟ آيا اين براى پروردگارت بس نيست ، كه بر هر چيز ناظر است ؟ ) « 7 » و نيز فرموده : ( أَلا إِنَّه بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ ، آگاه باش كه او بر هر

--> 1 - سوره طه آيه 8 2 - سوره انعام آيه 102 3 - سوره سجده آيه 7 4 - سوره طه آيه 111 5 - سوره بقره آيه 116 6 - سوره اسرى آيه 22 - 23 7 - سوره فصلت آيه 53